სსიპ - ფერდინანდ თავაძის მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტი
LEPL - FERDINAND TAVADZE METALLURGY AND MATERIALS SCIENCE INSTITUTE
აკადემიკოსი ფერდინანდ თავაძე – მეცნიერი, პედაგოგი და ადმინისტრატორი

გასული საუკუნის პირველი ნახევარი ქართული მეცნიერული აზროვნების აღორძინებისა და რიგი დარგის ჩამოყალიბების ნაყოფიერი პერიოდი იყო. გამოჩენილი მეცნიერებისა და მამულიშვილების - ა. რაზმაძის, ნ. მუსხელიშვილის, ა. ხარაძის, გ. ნიკოლაძის, დ. უზნაძის, ი. ბერიტაშვილის, გრ. წულუკიძისა და სხვათა ნიჭიერებისა და აქტიური ორგანიზაციული მოღვაწეობის შედეგად, ენის, ისტორიისა და ეროვნული კულტურის შემსწავლელი მეცნიერებების პარალელურად, მათემატიკის, ფსიქოლოგიის, ფიზიოლოგიის, გეოლოგიისა და სხვა მეცნიერებების მძლავრი და აღიარებული ქართული სკოლები ჩამოყალიბდა.


ამავე პერიოდში, ფიზიკის, ქიმიის, მექანიკისა და სხვა მეცნიერებების მიღწევებზე დაყრდნობით მსოფლიომ მძლავრი მეცნიერულ-ტექნიკური პროგრესი განიცადა. ნახტომისებურად განვითარდა საყოფაცხოვრებო, მანქანათმშენებელი, ავია–კოსმოსური, სამედიცინო აპარატურისა და მრეწველობის სხვა დარგები. ამ დარგების განვითარების ტემპები ადამიანის სამსახურში უხსოვარი დროიდან არსებული დარგის – მასალათმცოდნეობის მეცნიერულ-ტექნიკურმა დონემ განაპირობა.


აღნიშნული ტექნიკური გარღვევა უშუალოდ უკავშირდებოდა ახალი სპეციალური თვისებების მქონე ლითონური მასალების შემუშავებასა და მათ მიზანმიმართულ გამოყენებას. ტექნიკის მრავალ დარგში გამოყენების მხრივ, ლითონური მასალების უპირატესობამ მასალათმცოდნეობაში ახალი ფოლადებისა და შენადნობების დამუშავების, მათი სტრუქტურების ფორმირებისა და თვისებების შემსწავლელი პროცესების კვლევის მიმართულების – ლითონთმცოდნეობის - ჩამოყალიბების აუცილებლობა განაპირობა.


თანამედროვე მასალათმცოდნეობის განვითარებამ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ახალი უნიკალური ცვლილება შეიტანა. ხელოვნური ინტელექტის სფეროში მეცნიერების განვითარების მაღალმა დონემ მასალათმცოდნეებს საშუალება მისცა, კომპიუტერული ციფრული მოდელის მონაცემების აღწარმოებით, რეალური სამგანზომილებიანი ობიექტები დაემზადებინათ.


ამჟამად არნახული ტემპით ვითარდება ლითონური ნაკეთობების 3D ფორმატში აღწარმოების ადიტიური ტექნოლოგიები. ამასთან, ნანომეტრული ლითონური ნაწილაკების გეომეტრიულ ზომებზე მასალების თვისებების დამოკიდებულების აღმოჩენამ მასალათმცოდნეობას განვითარების ფართო პერსპექტივა შეუქმნა.


თანამედროვე მეცნიერებათმზომელური კვლევებით დადგენილია, რომ სამრეწველო თვალსაზრისით, განვითარებულ ქვეყნებში ახალი მასალების შემუშავება და, შესაბამისად, მასალათმცოდნეობა, როგორც მეცნიერება, მუდმივად იმყოფება მეცნიერების განვითარების პრიორიტეტულ ველში.


საქართველოში მასალათმცოდნეობის მეცნიერული განვითარების გარიჟრაჟზე მოღვაწეობა დაიწყო ახალგაზრდა განსწავლულმა მეცნიერმა - ბატონმა ფერდინანდ თავაძემ. მან ზუსტად გააცნობიერა საზოგადოების განვითარებაში მასალათმცოდნეობის ადგილი და როლი. იგი, თეორიული და ცდისეული ცოდნის გაერთიანების საფუძველზე, მეტალურგიის მრავალ მიმართულებას ავითარებდა. განსაკუთრებული და ფასდაუდებელი იყო მის მიერ გაწეული შრომა საქართველოში ლითონთმცოდნეობის სასწავლო-სამეცნიერო მიმართულების ჩამოყალიბებაში. ამასთან, მისი, როგორც ლითონთმცოდნის სამეცნიერო-პრაქტიკული მოღვაწეობა უწყვეტად უკავშირდებოდა ქვეყნის სამრეწველო სექტორში ამ მიმართულებით არსებული პრობლემების აღმოფხვრას.


ბატონ ფერდინანდს 21 მაისს დაბადებიდან 106 წელი უსრულდება. მე მასთან სტუდენტის, ასპირანტის, უფროსი მეცნიერი თანამშრომლისა და ადამიანური, უშუალო ურთიერთობის მრავალი წელი მაკავშირებდა. აქედან გამომდინარე, თავს უფლება მივეცი, ცოტა რამ მეთქვა მისი, როგორც მეცნიერის, ისე პიროვნების შესახებ.


დროის მოთხოვნის შესაბამისად ბატონი ფერდინანდის თაოსნობით, აკადემიური კვლევების პარალელურად, საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის (დღევანდელი ტექნიკური უნივერსიტეტის) მეტალურგიის ფაკულტეტზე ლითონთმცოდნეობისა და ლითონთა თერმული დამუშავების სპეციალობა დაარსდა. ბუნებრივია, ამ მიმართულების სტუდენტებს ლითონთმცოდნეობაში ლექციებს ბატონი ფერდინანდი უკითხავდა. მისი ურთიერთობა სტუდენტებთან ცალკე თემაა და მრავალჯერაა აღწერილი. ჩვენ მხოლოდ იმას აღვნიშნავთ, რომ ასეთი ურთიერთობისას საშუალება ეძლეოდა, მაღალი აკადემიური მაჩვენებლების გარდა, რომელიღაც, მხოლოდ მისთვის გასაგები ნიშნით გამოერჩია რომელიმე მათგანი. მისი მხედველობის არეში მოხვედრილ სტუდენტს ურჩევდა და თანხმობის შემთხვევაში, უზრუნველყოფდა სტუდენტობის პერიოდიდან ჩართულიყო კვლევით სამუშაოებში. ნიშანდობლივია, რომ ასეთი მიდგომით მაპროფილებელი კათედრის მიერ მომზადებული ლითონთმცოდნეები მრავალი წლის განმავლობაში, ქვეყნის სამრეწველო დარგების მოთხოვნების დაკმაყოფილებასთან ერთად, კვლევითი მიმართულებების კადრების რიგსაც დიდი წარმატებით ავსებდნენ.

 

ობიექტურობა მოითხოვს ითქვას, რომ ბატონმა ფერდინანდმა არა მარტო ჩამოაყალიბა ქართული სამეცნიერო-სასწავლო და ტექნიკური ლითონთმცოდნეობის სკოლა საქართველოში, არამედ მრავალი წელი მუხლმოუდრეკლად იღვაწა, რომ მისთვის მყარი საფუძველი და საუკეთესო მეცნიერული ტრადიციები შეექმნა.

 

ცნობილი გამონათქვამის - „თუ გინდა დიდი ნაბიჯი გადადგა, იფიქრე მასშტაბურად“ - მიმდევარი, ბატონი ფერდინანდი თავიდანვე არ შემოსაზღვრულა არაორგანული მასალათმცოდნეობის რომელიმე ერთი საკითხის შესწავლით. თავის გარშემო შემოკრებილ, მის მიერ შერჩეულ ნიჭიერ ახალგაზრდა სპეციალისტთა ჯგუფთან ერთად ინსტიტუტში კვლევები ფართოდ გაიშალა. ამ პერიოდიდან, ინსტიტუტის სამეცნიერო თემატიკაში როგორც მდგომარეობის დიაგრამების, ლითონების თხევად, კრისტალურ და ამორფულ მდგომარეობაში მიმდინარე მრავალფეროვანი ცვლილების შესწავლის, ისე ახალი პერსპექტიული მასალების შემუშავებისადმი მიძღვნილი საკითხები აისახებოდა.

ბატონმა ფერდინანდმა ბუნებით ბოძებული მთელი მისი ნიჭიერება, უდიდესი შრომისმოყვარეობა, სამეცნიერო, პედაგოგიური და ადმინისტრაციული მოღვაწეობა მიუძღვნა მისთვის მახლობელი დარგის - მასალათმცოდნეობის განვითარებას. გაწეულმა შრომამ დიდი და ღირსეული მეცნიერის სახელი დაუმკვიდრა. მადლიერმა ქართველმა ხალხმა ბატონი ფერდინანდის სახელის უკვდავსაყოფად აღორძინებულ მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტს მისივე სახელი უწოდა.

 

არაორგანულ მასალათმცოდნეობაში მას უდიდესი ცოდნა-გამოცდილება და ავტორიტეტი ჰქონდა. იგი „განუწყვეტლივ“ მოძრავი, მხნე, ხალისიანი და საქმიანი ადამიანი იყო. არასოდეს ამბობდა უარს, მსოფლიოს მრავალი ქვეყნიდან თუ „შინაური“ (სსრკ-ის მასშტაბით) სამეცნიერო-კვლევითი და სასწავლო დაწესებულებებიდან მიღებულ მიწვევებზე - მონაწილეობა მიეღო სამეცნიერო-პრაქტიკული თუ სასწავლო საკითხების განხილვაში. ასეთ ღონისძიებებზე, როგორც წესი, დარგის სიახლეები წარმოჩნდებოდა და განვითარების ახალი გეზი ისახებოდა. ამდენად, შეიძლება ითქვას, რომ ის ლითონური მასალების კვლევების სიახლეების მაჯისცემას გრძნობდა.

 

ლითონურ მასალებზე დატვირთვის სქემების, კოროზიული გარემოსა და ექსპლუატაციის პირობებზე ჩამოყალიბებულ უახლეს მეცნიერულ-პრაქტიკულ თვალსაზრისს იგი თავისებურად უდგებოდა და ავითარებდა. მასალების თვისებებზე ეფექტური ზემოქმედების ახალ-ახალი მეთოდების გაცნობა მისი ცოდნის ისედაც მდიდარ არსენალს კიდევ უფრო ამდიდრებდა. მასალის ქცევის სიღრმეებში გარკვეული, იგი სიახლეთა ამ „არსენალს“ მუდამ უშურველად „გადაანაწილებდა“ კოლეგებსა (მიმართულებების შესაბამისად) და დამწყებ მკვლევარებზე.

 

მისი სამეცნიერო-პედაგოგიური და ადმინისტრაციული საქმიანობა მრავლჯერ და დაწვრილებითაა აღწერილი. მის პირად თვისებებსა და თანამშრომლებთან ურთიერთობაზე მე მხოლოდ რამდენიმე სიტყვას ვიტყვი. განსაკუთრებული იყო მისი დამოკიდებულება თანამშრომლებთან. პირადი ურთიერთობისას, თანამშრომლებისთვის ის, უპირველესად, მახლობელი, ძვირფასი, იშვიათი სულიერი თვისებებით შემკული, მისაწვდომი, გულწრფელი და მიუკერძოებელი ადამიანი იყო. ჩვენც დიდად ვაფასებდით მასთან ურთიერთობას. შეჩვეული ვიყავით მის ჰუმანურობას, სხვისი აზრის მიმართ პატივისცემასა და შემწყნარებლობას. მის თავმდაბლობაში ბრძენკაცს ვხედავდით.

 

ამ მოკლე და მეტად არასრული მიმოხილვის მიზანი მისთვის დამახასიათებელი თვისებებიდან მხოლოდ ერთი „შტრიხის“ - დამწყებ მკვლევარებთან მისი თანამშრომლობის ფორმის წარმოჩენაა.

 

ბატონი ფერდინანდი, პრაქტიკულად, ყოველდღიურად ზრუნავდა ახალგაზრდა სამეცნიერო კადრების აღზრდაზე. მისი მიდგომა მათთან ურთიერთობისას განსაკუთრებული იყო. დამწყებ მკვლევარებთან თანამშრომლობის თავისებურება შეიძლება ორი სიტყვით აღიწეროს. ის მათთან „ღია კარის“ პრინციპით მოქმედებდა. მათთვისაც, ისე როგორც უფროსი თაობის თანამშრომლებისთვის, მისი კაბინეტის კარი მუდამ ღია იყო. ნებისმიერ დროს შეეძლოთ მასთან რჩევისთვის, სათხოვნელად ან აზრის გასაზიარებლად მისვლა. კვლევის შედეგების გასაანალიზებლად უმეტესად თვითონ მიდიოდა დამწყები მკვლევარის სამუშაო ადგილზე და, როგორც წესი, მიმდინარე კვლევის შედეგებს „ადგილზე და ერთობლივად“ აანალიზებდნენ.

 

შედეგების განხილვისას ბატონი ფერდინანდი თავის უპირატესობას არასოდეს არავის აგრძნობინებდა. მასთან მსჯელობისას დამწყები მკვლევარი მისი „ღირსეული კოლეგა“ იყო. იგი ბოლომდე მოისმენდა მის მოსაზრებებს, მოუწონებდა, შეაქებდა, წააქეზებდა და უნერგავდა რწმენას, რომ ყოველდღიური, თუნდაც უმნიშვნელო პროგრესი, საბოლოო შედეგთან მიაახლოებდა. იგი თავის თვალსაზრისს დაახლოებით ასეთი ფორმით შეაჯამებდა -„რასაკვირველია, მიდგომა სწორია, გააგრძელე კვლევა იმავე მიმართულებით და ამასთან, შეეცადე... „ამ კუთხითაც გაერკვე რა ხდება“. ეშმაკურად აუციმციდებოდა თვალები და თქვენ უკვე ხვდებოდით, რომ ახალი გეზითაც უნდა წარმართოთ კვლევა... შემდეგ აღმოჩნდებოდა, რომ სწორედ ის „კუთხე“ იყო ერთ-ერთი საინტერესო.

 

აღსანიშნავია, რომ ამ „კუთხის“ შესწავლისას ახალგაზრდა თავის ქმედებაში სრულიად თავისუფალი იყო. ის არ ითრგუნებოდა „შეფისგან შემოსაზღვრული ჩარჩოთი“. თავად მიდიოდა იმ დასკვნამდე, რომ ამ მიმართულებით საკითხის შესასწავლად ცოდნის ამაღლება ესაჭიროებოდა. არსებული სამეცნიერო ლიტერატურის საფუძვლიანი მოძიება-გაცნობისა და ექსპერიმენტული კვლევების შედეგების ახლებური ანალიზის საფუძვლებზე მკვლევარის ცოდნის თვალსაწიერი ფართოვდებოდა. იგი „ამ კუთხის“ ნამდვილ სპეციალისტად იქცეოდა და ამ „კუთხით“ საკუთარი ორიგინალური მოსაზრებებიც უჩნდებოდა.

 

ძალიან მოგვწონდა დამწყებ მკვლევართან ურთიერთობის მისი ერთი თავისებურებაც. ბატონი ფერდინანდი მიესალმებოდა მათ სურვილს, საქმიანი და პირადი კონტაქტები დაემყარებინათ მათი კვლევის შესაბამისი მიმართულების ცნობილ მეცნიერებთან. ის პირადად ერთვებოდა ამ წამოწყებაში. იყენებდა საკუთარ ნაცნობობასა და ავტორიტეტს. სახელგანთქმული კოლეგების მოღვაწეობის სტილისა და თანამედროვე ხელსაწყო-დანადგარებით აჭურვილი მათი ლაბორატორიული „სამზარეულოს“ ახლო გასაცნობად ზოგს სტაჟირებაზე აგზავნიდა მათთან, ზოგს პირადად გააცნობდა მათ შეათანხმებდა პირობებს და მათი ურთიერთობის ასაწყობად გარკვეული ხნით სამუშაო ადგილად მიუჩენდა იმ ქალაქს, ინსტიტუტსა და ლაბორატორიას, რომელშიც ცნობილი სპეციალისტის ზედამხედველობით უნდა გასცნობოდა თანამედროვე ლაბორატორიულ ხელსაწყო-დანადგარებს და ადგილზე ეკეთებინათ თავისი საქმე.

 

დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა დამწყებ მეცნიერთა მონაწილეობას სამეცნიერო-ტექნიკურ კონფერენციებში. მისი აზრით, „დისკუსიებში ნაწრთობნი მომავლისკენ უფრო გაბედულ ნაბიჯებს გადადგამენ“. ყოველთვის მოიპოვებდა ფინანსებს საზღვარგარეთის საერთაშორისო თუ მაშინდელ „შინაურ“ სამეცნიერო ფორუმებზე მათ გასამგზავრებლად. აქ ისინი ეცნობოდნენ მონათესავე სპეციალობების აღიარებულ მეცნიერებს, მათთან ურთიერთობისას და საგნობრივი მსჯელობისას კი საკუთარი ცოდნის სიღრმეში რწმუნდებოდნენ.

 

ასეთი იყო მისი ერთ-ერთი მეთოდი მომავალი მეცნიერის უნარ-ჩვევების - ცოდნის გაღრმავებისა და საკუთარი თავისადმი რწმენის ჩამოსაყალიბებლად. ისე, სიმართლე უნდა ითქვას, დარგების აღიარებული ნაცნობ-მეგობარი კოლეგები და საკვლევი საკითხის წარმოსაჩენი „კუთხეები“ მას არასოდეს ელეოდა ...

 

მეცნიერ-პედაგოგისა და ადმინისტრატორის ასეთი თვისებებითა და მიდგომით ინსტიტუტში ჩამოაყალიბა „სამოციანელ“ ახალგაზრდა მეცნიერთა მძლავრი და ბრწყინვალე ფრთა. ბატონი ფერდინანდის საამაყოდ, სამოციანელებმა მთელი სისრულით აღასრულეს მათზე „დანათლული“ სურვილები და თავიანთი მეცნიერული საქმიანობით ინსტიტუტის სახელი და ღირსება მნიშვნელოვნად აამაღლეს.


ომარ შურაძე
სსიპ-ფერდინანდ თავაძის სახელობის მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის
ინსტიტუტის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელი
საქართველოს ეროვნული აკადემიის გიორგი ნიკოლაძის სახელობის პრემიის ლაურეატი

21-05-2018    ნანახია: 812-ჯერ