სსიპ - ფერდინანდ თავაძის მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტი
LEPL - FERDINAND TAVADZE METALLURGY AND MATERIALS SCIENCE INSTITUTE
როგორ გადავარჩინოთ საქართველოში ჯერ კიდევ არსებული სამეცნიერო-საინჟინრო და ინტელექტუალური პოტენციალი?!

პრობლემა დროულად გადაჭრას ითხოვს

როგორ გადავარჩინოთ საქართველოში ჯერ კიდევ არსებული სამეცნიერო-საინჟინრო და ინტელექტუალური პოტენციალი?!

 

ბოლო წლებში განვითარებულმა ცნობილმა პოლიტიკურ-ეკონომიკურმა მოვლენებმა საქართველოს მეცნიერებას დიდი ზიანი მიაყენა: დაიხურა ათობით კვლევითი და სამეცნიერო ინსტიტუტი, უახლესი ტექნიკით აღჭურვილი ლაბორატორია, დაუფინანსებლობის გამო დაიქსაქსა მეცნიერული კადრები, პრაქტიკულად მოსპობის პირასაა მისული ქვეყნის სამეცნიერო-ტექნიკური პოტენციალი და ყოველგვარი წინსვლის პერსპექტივა.

 

ასეთივე საშიშროების წინაშე იდგა ერთ-ერთი ძლიერი და წარმატებული სამეცნიერო კერა - ფერდინანდ თავაძის მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტი, რომლის მიღწევებიც ცნობილი იყო საქართველოს ფარგლებს გარეთაც. ქართული სამეცნიერო სკოლის პრობლემებსა და შესაძლო პერსპექტივებზე ვესაუბრეთ ამავე ინსტიტუტის დირექტორს, გ. ნიკოლაძისა და სახელმწიფო პრემიების ლაურეატს, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტს, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორს, პროფესორ გიორგი თავაძეს.

 

-ბატონო გიორგი, ვიდრე ყველა იმ პრობლემურ საკითხს შევეხებოდეთ, რაც წინა ხელისუფლების დროს შეექმნა ერთ დროს ყველაზე ცნობილ და ერთ-ერთ უძველეს ინსტიტუტს, იქნებ მკითხველს მოკლედ მოუთხროთ ინსტიტუტის ისტორიის, მისი მიღწევების შესახებ და შემდეგ გვიამბოთ იმ სტრატეგიულ გზებზე, რომლებითაც პრობლემების აღმოფხვრა შეიძლება

 

-სიამოვნებით. მეტალურგია, როგორც ლითონის მიღებისა და ნაკეთობების დამზადების წესი ქართველებისთვის უძველესი დროიდან ბუნებრივი და აუცილებელი საქმიანობა გახლდათ, მსგავსად მიწის დამუშავებისა. ჭიათურის მანგანუმის ქარხნის უნიკალურმა საბადომ განაპირობა საქართველოში პირველი მსხვილი მეტალურგიული პრიფილის ქარხნის აშენების აუცილებლობა. მოგახსენებთ, რომ გასული საუკუნის ოციან წლებში არა მარტო საბჭოთა კავშირში, უცხოეთშიც კი არავის ჰქონდა ფერომანგანუმის ელექტროდნობის გამოცდილება. ქარხნის გეგმარება, მშენებლობა და სამრეწველო ათვისება წესისამებრ მოითხოვდა ადგილობრივი ნედლეულის ქარხნულ გამოცდას, მრავალი ტექნიკური მაჩვენებლის დადგენა-დაზუსტებას. ეს ყოველივე ითავა გიორგი ნიკოლაძემ, რომლის თაოსნობითაც 1929 წელს აიგო დიდუბის საცდელი ელექტროღუმელი ფერომანგანუმის მიღების ტექნოლოგიის დასამუშავებლად. სწორედ ეს მომენტი შეიძლება მივიჩნიოთ  საქართველოში თანამედროვე მეტალურგიული მრეწველობის დასაწყისად. რაც შეეხება ჩვენი ინსტიტუტის წინამორბედს, გნებავთ "ჩანასახს", ასეთი იყო 1935 წელს ქიმიის ინსტიტუტში გახსნილი მეტალურგიის განყოფილება, რომელიც მეტალურგიის სფეროში კვლევების განხორციელებას ისახავდა მიზნად. 1937 წელს განყოფილება ლაბორატორიად გადაკეთდა, ხოლო ომის შემდეგ, 1945 წელს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ლითონისა და სამთო საქმის ინსტიტუტად ჩამოყალიბდა. 1951-89 წლებში ამ ინსტიტუტს ხელმძღვანელობდა ფერდინანდ თავაძე, რომლის სახელსაც ინსტიტუტი 1990 წლიდან ატარებს. ინსტიტუტი მართლაც გახლდათ წარმატებული, მისი თაოსნობით მთელს საბჭოთა კავშირში განხორციელდა მრავალი მსხვილი, სტრატეგიული მნიშვნელობის პროექტი: სამანქანათმშენებლო საწარმოებში ღუმელების გაზიფიკაცია, მეტალურგიულ ქარხნებში ბანდაჟიანი ბოყვების წარმოება, ფოლადის ღუმელ გარეშე დამუშავების ტექნოლოგია და ა.შ. სხვათაშორის ამ უკანასკნელი ტექნოლოგიის ლიცენზია 1986 წელს შეიძინა მსოფლიოს მიერ მეტალურგიის "მეტრად" აღიარებულმა გერმანულმა ფირმამ "კრუპმა", ისინი ამ მეთოდით დღესაც ამუშავებენ თხიერ ფოლადს, ჩვენ კი თითებს ვილოკავთ. ეს ტექნოლოგია მეტალურგიის მინისტრის კალპაკოვის ბრძანებით ჩაინერგა საბჭოთა კავშირის ყველა მეტალურგიულ გიგანტში - მაგნიტოგორსკის, ჩერეპოვეცის, ნიჟნი ტაგილის და სხვა მეტალურგიულ კომბინატებში.  

 

- ბატონო გიორგი, ასეთი ისტორიისა და სახელის მქონე ინსტიტუტი, რომლის მსგავსსაც მსოფლიოს წამყვანი ქვეყნებიც კი ინატრებდნენ, რამ მიიყვანა იმ მდგომარეობამდე, რომ ლამის დახურვის პირას მივიდა?

 

- საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიასთან არსებული ინსტიტუტები მსოფლიო მეცნიერთა სამჭედლოს წარმოადგენს. წინა ხელისუფლების დროს მოხდა აკადემიიდან ინსტიტუტების გამოყვანა და მათი განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროზე გადაცემა, რამაც შემდგომში გამოიწვია ის, რომ რამდენიმე ათეული ინსტიტუტი გამოაძევეს თავიანთი შენობებიდან. 

 

- რამდენიმე ათეული?

 

- დიახ, შემიძლია მათი სიაც წარმოგიდგინოთ, მაგრამ საკმარისი იქნება რამდენიმე, მსოფლიო დონის ინსტიტუტის დასახელებაც: ანდრია რაზმაძის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტი; ალექსანდრე ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტი; ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტი; ალექსანდრე თვალჭრელიძის სახელობის კავკასიის მინერალური ნედლეულის ინსტიტუტი; სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტი; დიმიტრი უზნაძის ფსიქოლოგიის ინსტიტუტი, ვგონებ საკმარისია, თუ გავაგრძელო?

 

- ეს ხომ ეროვნული მეცნიერების ვანდალთა მიერ გეგმაზომიერი, მზაკვრულად შემუშავებული გეგმაა, ბატონო გიორგი?...

 

- სწორედ ეს არის ჩემი და ჩემი კოლეგების წუხილი, რომელიც ეხება სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტების მიმართ განხორციელებულ გენოციდს. ამას ჰქონდა ადგილი წინა ხელისუფლების დროს და რაოდენ სამწუხაროა, რომ გარკვეულწილად ახლაც არსებობს რეალური საშიშროება ინსტიტუტების შენობების გაყიდვისა და ათეული წლობით დაგროვილი ცოდნისა და საქართველოს სამეცნიერო ინტელექტუალური პოტენციალის განადგურების.

 

- ძალზე ძნელია საუკუნეების განმავლობაში ნაგროვები ცოდნა-გამოცდილებითა და შესაფერის პირობებში შექმნილი მძლავრი იტელექტუალური ცენტრების მავანთა მიერ ერთი ხელის მოსმით განადგურებულის კვლავ აღდგენა.

 

- მართალს ბრძანებთ. ეკონომიკური აღორძინების გზა, რომლის გავლაც მოუწევს საქართველოს, გარკვეულწილად გავლილი აქვს მსოფლიოს მრავალ ქვეყანას. რასაკვირველია ეს გზა იყო ძალზედ რთული, მაგრამ მათ მიერ მიღწეული შედეგები მართლაც რომ შთამბეჭდავია, სულ ორ მაგალითს მოვიყვან. მეორე მსოფლიო ომში დამარცხებული, ნაცარტუტად ქცეული გერმანია და იაპონია ძალზედ რთულ მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ: დანგრეული მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა, საკომუნიკაციო საშუალებები, ფიზიკურად განადგურებული, ან ქვეყნიდან გაქცეული სამეცნიერო-ტექნიკური ინტელიგენცია. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქვეყნები არ გამოირჩევიან ჭარბი ბუნებრივი რესურსებით, მათ შეძლეს შედარებით მცირე დროში შეექმნათ მძლავრი, კონკურენტუნარიანი ეკონომიკა, რომელმაც დაიწყო კიდევაც უმაღლესი ხარისხის პროდუქციის ფართო სპექტრის გამოშვება და მსოფლიო ბაზრის მნიშვნელოვანი სეგმენტიც დაიკავა. ამან კი ქვეყნის აყვავება გამოიწვია უცხოური ვალუტის მძლავრი შემოდინებით. ყოველივე ეს მიღწეული იქნა გონივრული და ზუსტი სტრატეგიით. 

 

- კარგი მაგალითი და სხვათა მიღწევების გაზიარება არც ჩვენ გვაწყენდა.

 

- ასეთივე მიდგომამ რამდენიმე წლის შემდეგ, უშეცდომოდ და ყოველგვარი ჩავარდნის გარეშე "იმუშავა" სამხრეთ კორეაში და ე.წ. "აზიური ქვეყნებისა" და "პატარა დრაკონების" ქვეყნებში - ტაივანი, ჰონკონგი, სინგაპური, მალაიზია, ტაილანდი, მოგვიანებით კი ჩინეთში, ინდოეთსა და მექსიკაში.

 

- ბატონო გიორგი, ჩვენს ქვეყანას ისტორიაცა და მეტალურგიის მძლავრი კერაც გააჩნდა.  ამიტომ ძნელი არ უნდა იყოს გასაჭირიდან გამოსვლა. თქვენ რა თქმა უნდა თქვენეული სტრატეგიაც გაგაჩნიათ. იქნებ აგვიხსნათ რა უდევს საფუძვლად ამ სტრატეგიას? 

 

- მოგეხსენებათ პირველი ესაა ქვეყნის ყველა შესაძლებლობის სრული მობილიზება უმაღლეს სამეცნიერო-ტექნიკურ დონეზე მომუშავე კონკურენტუნარიანი საწარმოების შესაქმნელად. მათ შორის მაღალი ტექნოლოგიების უახლესი ლიცენზიების, მასალებისა და ნაკეთობების შეძენით. აუცილებელია საკუთარი სამეცნიერო-ტექნიკური ინტელიგენციის, ე.ი. სამეცნიერო-საინჟინრო კადრების მომზადება. აქვე, ძალზე მნიშვნელოვანია სპეციალისტების მომზადება ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა - წარმოების ორგანიზაცია, ფინანსები, საბანკო საქმე, მარკეტინგი და ბიზნესი. ერთ-ერთი ძირითადი ფაქტორია მძლავრი სახელმწიფო მართვის სისტემის შექმნა, ვინაიდან საბაზრო ეკონომიკა მოითხოვს წესრიგს და მძლავრ სახელმწიფო ნება. რასაკვირველია მძლავრმა სახელმწიფო მართვამ შეიძლება გამოიწვიოს საშიში წინააღმდეგობები საზოგადოების დემოკრატიული სტრუქტურის ფუნდამენტურ პრინციპებთან მიმართებით, ამიტომ, სახელმწიფო მმართველობას მოეთხოვება დიდი სიბრძნე და ზომიერება, რათა ქვეყანას ააცილოს ერთის მხრივ სუსტი მმართველობა და მისი შედეგები - ანარქია, ხოლო მეორეს მხრივ არ დაამყაროს მკაცრი დიქტატურა. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, მაღალხარისხიანი, კონკურენტუნარიანი პროდუქციის წარმოების საფუძველზე ეკონომიკის აღორძინებასთან დაკავშირებული მოვლენების რთული პირამიდა, გამართული იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი ამ პროდუქციისათვის ჩამოყალიბებულია ბაზარი.

 

- ბატონო გიორგი, კონკურენტუნარიანი ბაზარი ვგონებ ყველაზე მთავარია ჩვენში ეკონომიკური სასწაულის მოსახდენად.

 

- რა თქმა უნდა, ჩემს მიერ დასახელებული სამი ფაქტორი - მაღალი ტექნოლოგია, კადრები და ხელისუფლების ძლიერი ნება - აუცილებელია, მაგრამ არასაკმარისი პირობაა წარმატების მისაღწევად. მხოლოდ ბაზარზე დამკვიდრება იძლევა წარმატების საკმარის გარანტიას. და ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა - ეკონომიკური "სასწაულის" უკლებლივ ყველა ქვეყანაში ჩადებული იყო მსხვილი ინვესტიციები. 

 

- თქვენ საუბრის დასაწყისში მეტად მტკივნეულ ფაქტზე ისაუბრეთ - გაუქმებული და  "გასაუქმებელად" გამზადებულია უამრავი სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი, არამარტო ქართველ, არამედ მსოფლიო მეცნიერთა სამჭედლო. თქვენს მიერ ჩამოთვლილი, "ეკონომიკის სასწაულის" სტრატეგიებიდან ერთ-ერთი უპირველესი და წამყვანი პირობაა სამეცნიერო და ინტელექტუალური პოტენციალი. ჩვენთან კი ამ მხრივ მეტად სავალალო მდგომარეობაა მეცნიერებისადმი ვანდალური შეტევის წყალობით.

 

- მართალს ბრძანებთ. საქართველოს სამეცნიერო და ინტელექტუალურ პოტენციალს ყოველთვის წარმოადგენდა მსოფლიოში აღიარებული სამეცნიერო სკოლები: მათემატიკის, ფიზიკის, ფსიქოლოგიის, ქიმიის, ბიოლოგიის, ენათმეცნიერების, აღმოსავლეთმცოდნეობის, მასალათ-მცოდნეობის, გეოლოგიის, გეოგრაფიისა და სხვა ცნობილი სამეცნიერო დაწესებულებების სახით. უკვე ბოლო ორი ათეული წელია სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები სტაგნაციის მდგომარეობაში არიან, მათ არა აქვთ საშუალება შეიძინონ პერიოდული სამეცნიერო ლიტერატურა,  გადაიხადონ ელემენტარული კომუნალური გადასახადები, განაახლონ კვლევითი აპარატურა.  სამწუხაროდ დახურვა-გაუქმებას გადარჩენილი სამეცნიერო ინსტიტუტების შენობების გაყიდვის ტენდენცია დღესაც გრძელდება.

 

- და რა გაძლევთ იმედს, რომ ამ პირობებში შევძლებთ მართლაც "სასწაულის" მოხდენას?

 

- ამჟამად საქართველოში მრეწველობის, მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სავალალო მდგომარეობაში ყოფნის მიუხედავად, ქვეყანას სამეცნიერო ტექნოლოგიურ გადაწყვეტილებებზე დაყრდნობით, ჯერ კიდევ ძალუძს უმოკლეს ვადებში შექმნას და აითვისოს მაღალტექნოლოგიური პროცესები და აწარმოოს კონკურენტუნარიანი პროდუქცია. ამის ნათელი მაგალითია საქართველოს სახელმწიფო სამხედრო სამეცნიერო-ტექნიკური ცენტრი "დელტა"-ს შემადგენლობაში შემავალი სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები და მათი მონაწილეობით შექმნილი მაღალტექნოლოგიური პროდუქციის ნომენკლატურა. ეს გახლავთ ნათელი მაგალითი იმისა, თუ სახელმწიფოს, ან კონკრეტული უწყების მხრიდან გამოჩენილმა დაინტერესებამ და ყურადღებამ, როგორ შეიძლება თითქმის განადგურებული ინსტიტუტებიდან უმოკლეს ვადაში, ეს უმოკლესი ვადა კი სამი წელი იყო, შექმნას მძლავრი, რეიტინგული სამეცნიერო ცენტრები, ხოლო მათი უშუალო მონაწილეობით კი კონკურენტუნარიანი პროდუქცია.

 

- რა გადაარჩენს ქართულ სამცნიერო პოტენციალს? იქნებ იმედისმომცემ ნოტაზე გადავიდეთ და თქვენი გამოცდილებიდან გამომდინარე რაიმე რჩევა მაინც მივცეთ მთავრობას, რომელიც მომავალ წელს იმედიანად გვისახავს?

 

- ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე უპრიანი იქნება, საქართველოს ჯერ კიდევ არსებული სამეცნიერო-საინჟინრო და ინტელექტუალური პოტენციალის გადარჩენის და მათი სახელმწიფო ეკონომიკური აღმშენებლობის საქმეში ჩართვის მიზნით, შეიქმნას სახელმწიფო კომისია ყველა დაინტერესებული მხარის მონაწილეობით, რომელიც შეაფასებს ქვეყნის სამეცნიერო-ინტელექტუალურ სიმდიდრის რეალურ ღირებულებას და სახელმწიფოს მისცემს რეკომანდაციას მისი ქვეყნის აღმშენებლობის საქმეში შესაძლო გამოყენებაზე.

 

- დიდი მადლობა, ბატონო გიორგი, იმედიანი საუბრისთვის. იმედია ჩვენი მეცნიერების სატკივარს, თავად მეცნიერები თუ მიიტანენ იმათ ყურამდე, ვინც ქვეყნის აღმშენებლობასა და ეკონომიკურ სასწაულს გვპირდება.

 

 

P. S.   პატივცემული   მეცნიერის ნაფიქრალ-ნააზრევი მართლაც ყურადსაღებია. მთავრობამ დროზე უნდა მიხედოს დანგრევის პირას მისულ მეცნიერებას, რომელსაც სულ ოციოდე წლის წინ წამყვანი ადგილი ეკავა მსოფლიოში და ინტელექტუალთა შორის სეფე სიტყვის თქმის უფლება ჰქონდა. ეს პრობლემა არამარტო მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტის წინაშე, არამედ ჯერ კიდევ მავანთა მიერ მიზანმიმართულად განწირულთა რიგში მდგომ ინსტიტუტთა წინაშეც დგას. რისი  "ჩარეცხვაც" წინა ხელისუფლებამ მოასწრო, ახალმა ხელისუფლებამ უნდა გამოასწოროს. ქართველ მეცნიერთა სამჭედლო შველას ითხოვს

 

 ესაუბრა მამუკა ვაშაკიძე

 

17-01-2014    ნანახია: 1 758-ჯერ